Araştırmacı: Metin And (1927-2008)

Ritüelden Drama: Kerbelâ-Muharrem-Taziye

Metin And, 1927’de İstanbul’da doğdu. Galatasaray Lisesi’ni (1946), İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni (1950) bitirdi. Bir süre İngiltere’de ve Almanya’da bulundu. Yurda döndükten sonra bir yandan da müzik, bale, opera, tiyatro ve edebiyat konularında yazılar yazmaya başladı. Rockefeller Vakfı’nın bursuyla bale, opera ve tiyatro eğitimi için New York’a gitti. Kuruluşundan itibaren Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tiyatro Bölümü’nde otuz yılı aşkın bir süre öğretim görevlisi, öğretim üyesi olarak çalıştı ve 1994’te emekli oldu. Geleneksel Türk tiyatrosunun kökenleri, etkileşimleri ve kültürel boyutları üzerinde uzmanlaştı. Karşılaştırmalı tiyatro araştırmalarının öncülerinden biri oldu. Bazıları yabancı dillerde olmak üzere 54 kitap, 1500 kadar bilimsel inceleme, tanıtma, eleştiri yazısı ve ansiklopedi maddesi kaleme aldı. Metin And, 2008’de Ankara’da öldü.

Metin And, bir sanat tarihçisi olarak Muharrem ayında Hz. Hüseyin’i anmak için düzenlenen matem meclisleriyle ve minyatürlü maktel yazmalarıyla ilgilendi ve bu konuda makaleler yazdı. And’ın Şiîlik araştırmalarıyla ilişkilendirilebilecek çalışmaları şunlardır: 

“Dramatik Köylü Oyunları Açısından Muharrem, Aşure, Taziye”, Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 6, 1975, 49-83.

“İslâm Folklorunda Muharrem ve Taziye”, Türk Folkloru Araştırmaları Yıllığı, 2, 1976, s. 1-25.

“Sanat ve Kerbelâ”, Milliyet Sanat Dergisi, 289, 1978, s. 10-12.

“Muharrem Törenleri ve Sanat”, Milliyet Sanat Dergisi, 303, 1978, s. 9-11.

“Çağcıl Tiyatroya Geleneksel Bir Kaynak: Taziye”, Türk Tiyatrosu, 422, 1976, s. 55-60.

“İslâm’da Tragedya Kahramanı”, Ulusal Kültür, 2, 1978, s. 147-171.

“Eski Edebiyatımızda Yarı Dramatik Bir Tür Maktel ve Minyatürlü Maktel Yazmaları”, Türkiyemiz, 61, 1990, s. 4-15. 

“The Muharrem Observances in Anatolian Turkey”, Taziyeh: Ritual Drama in Iran, Ed. Peter J. Chelkowski, New York 1979.

“On İki İmam ve Şia Mitologyası”, Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası, İstanbul 1998.

Ritüelden Drama: Kerbelâ-Muharrem-Taziye, İstanbul 2002.

Ertuğrul Ertekin

Hüseyin Vaiz Kaşifî'nin Ravzatü'ş-Şühedâ'sı

Farsça maktellerin en fazla bilineni, Hüseyin Vaiz Kaşifî'nin (ö. 910/1504-5) Ravzatü'ş-Şühedâ[1] adlı maktelidir. Kaşifî maktelini 908/1502-3'de Timurlu hükümdarı Hüseyin Baykara’nın torunu Seyyid Mürşidüddin Abdullah’ın ricası üzerine yazmıştır. 

Kimi müellifler, sözgelimi Riyazü’l-Ulemâ’nın müellifi Isfahanî, Ravzatü'ş-Şühedâ'nın ilk Farsça maktel olduğunu ileri sürmüştür. Hâlbuki Kaşifî maktelinde, kendisinden önce yazılan Farsça maktellerde çokça kullanılan Arapça ifadeleri halkın anlayamadığından şikâyet eder ve maktelini öz Farsça ile yazmaya özen gösterdiğini belirtir. Ayrıca müellif maktelinde, Ebu’l-Mefahir Razî’nin (öl. VII/XIII. yüzyıl başı) manzum ve mensur iki türünün de bulunduğu Maktelü’ş-Şühedâ’sı ve Harizmî’nin Nuru’l-Eimme’si gibi Farsça maktellere atıfta bulunur.[2] 

Ravzatü’ş-Şüheda yazıldıktan hemen sonra Farsça konuşulan bölgelerin halkları tarafından ilgiyle karşılanmış ve matem meclislerinde zâkirlerin elkitabı olmuştur. Isfahanî'nin de bildirdiği üzere, o zamana kadar tertiplenen matem meclisleri, bu meclislerde okunan Ravzatü’ş-Şühedâ’nın etkisiyle ravzahânî meclisleri adını almış, musibet anlatıcılarına, zâkirlere de ravzahân denilmiştir.[3] 

Ravzatü’ş-Şühedâ’nın çok sayıda el yazması nüshası bulunmaktadır. Muhtemelen devlet adamı bir sanat hamisi tarafından sipariş edilmiş, tehzipli ve resimli tam bir nüshası bugün Berlin Devlet Kütüphanesi’ndedir. Metin And bu nüshadaki bazı minyatürleri yayımlamıştır (bkz. Minyatürlerle Osmanlı-İslâm Mitologyası). 

Ravzatü’ş-Şühedâ on bâb ve bir hâtimeden oluşur. Bâb başlıkları şöyledir: 

Birinci bâb: Bazı nebîlerin başına gelen belâlar

İkinci bâb: Hz. Risâlet’in (s) Kureyş’den çektiği cefalar ve Hamza ve Cafer-i Tayyar’ın şehadetleri

Üçüncü bâb: Seyyidü’l-Mürselîn’in vefatı

Dördüncü bâb: Hz. Fatıma’nın veladetinden vefatına kadarki ahvali

Beşinci bâb: Ali Murtaza’nın veladetinden şehadetine kadarki ahvali

Altıncı bâb: İmam Hasan’ın veladetinden şehadetine kadarki faziletleri

Yedinci bâb: İmam Hüseyn’in menkabeleri

Sekizinci bâb: Müslim b. Akîl’in şehadeti ve evladlarından bazılarının şehid edilmeleri

Dokuzuncu bâb: İmam Hüseyin’in Kerbelâ’ya ulaşması, savaşı ve yakınlarının şehadeti

Onuncu bâb iki fasıldan oluşur: i) Kerbelâ’dan sonra Ehl-i Beyt’in ahvali, ii) İmam Hüseyin’i katledenlerin başına gelen azaplar.

Hâtime de fasıllardan oluşur. Kâşifî her bir faslı bir İmama ayırmış ve hakkında bilgi vermiştir. 

Ravzatü’ş-Şühedâ, Âşık Çelebi (ö. 979), Eğirdirli Şerifî (öl. 985’den sonra), Camî-i Rumî (ö. 1004’ten sonra) ve Hafız Hüseyin el-Kastamonî (ö. 1075’ten sonra) tarafından Türkçeye tercüme edilmiştir.[4] 

Fuzulî (öl. 963) de Hadîkatü’s-Su’ada’sını yazarken bu eserden ilham almıştır. Şerifî’nin Şevahidü’ş-Şühedâ adını verdiği tercümesi Fuzulî’nin Hadikatü’s-Su'ada’sının kopyası mesabesindedir.[5] Hafız Hüseyin ise, kendisinin verdiği bilgilere göre, konuyla ilgili Arapça eserlerden aldığı rivayetleri derleyerek tercüme bir eser vücuda getirmiş ve eserine Ravzatü’ş-Şühedâ adını vermiştir. Ancak eserin yapısı ve bölümleri dikkate alındığında Kaşifî’nin maktelinin tercümesi olması ihtimal dâhilindedir. [6] Eserin Deh Meclis ve Müntehab-ı Ravzatü’ş-Şühedâ adıyla kısaltılmış şekilleri de vardır.[7]

Ertuğrul Ertekin

---

[1] Ravzatü’ş-Şühedâ’nın iki tahkikli neşri bulunmaktadır: Mevlana Kemaleddin Hüseyin Vaiz Kaşifî-i Beyhakî, Ravzatü’ş-Şühedâ, tashih ve tahşiye: Muhammed Ruşen, Tahran 1390; Hüseyin Vaiz Kaşifî, Ravzatü’ş-Şühedâ, be-tashih: Hasan Zülfikarî-Ali Nesimî, bâ-hemkarî-yi: Saba Vasıfî, Tahran 1390.

[2] Bkz. Resul Caferiyan, “Molla Hüseyin Vaiz Kaşifî ve Kitab-ı Ravzatü’ş-şüheda”, Âyine-i Pejuheş, Mordad-Şehriver 1374, Şomare 3, s. 36-37; ayrıca bkz. Resul Caferiyân, “Mollâ Huseyn Vâiz Kâşifî”, Makâlât-i Tarihî, Kum 1375, c. 1, s. 203-204. Ravzatü’ş-şüheda’nın diğer kaynakları hakkında bkz. Resul Caferiyan, “Molla Hüseyin Vaiz Kaşifî ve Kitab-ı Ravzatü’ş-şüheda”, s. 29-33.

[3] Resul Caferiyan, “Molla Hüseyin Vaiz Kaşifî ve Kitab-ı Ravzatü’ş-şüheda”, s. 27-29. Muhammed Cafer Mahcub, ravzahanî geleneğinin öncüsü sayılabilecek fazilethânî ve menâkıbhânî uygulamaları hakkında önemli bilgiler vermektedir. bkz. Muhammed Cafer Mahcub, “ez Fezâil ve Menâkıbhânî tâ Ravzahânî”, İrannâme, II/7, Tahran 1363, s. 402-431.

[4] bkz. Cihan Okuyucu, “Câmî-i Rûmî (Mısrî) ve Saâdetnâme’si”, Türkiyat Mecmuası, c. 21, Sayı: 1, Bahar 2011, s. 303-306.

[5] bkz. Sadık Yazar, “XVI. Asır Şairlerinden Eğirdirli Şerifî’nin Şevahidü’ş-şüheda’sı”, Turkish Studies, volume 4/2, Winter 2009, s. 1092-1116.

[6] bkz. Cihan Okuyucu, “Câmî-i Rûmî (Mısrî) ve Saâdetnâme’si”, Türkiyat Mecmuası, c. 21, Sayı: 1, Bahar 2011, s. 306.

[7] Adnan Karaismailoğlu, “Hüseyin Vaiz-i Kaşifî”, TDVİA, c. XIX, s. 18.